Liibanta iyo farxadda nolosha. W/Q: C/razaq Garaad.

Shaki kuma jiro in ay dadka dunidan ku nooli  ay baadi goob ugu jiraan  sareedada nolosha iyo badhaadhaheeda. Liibaantu waa baadigoob ay ku jiraan qaybaha kale duwan ee ay ka kooban tahay bulshada caalamka hadday noqoto, aqoon yahan, macalin, arday, faqiir , taanjir, madax , shaqaale, iyo qaybaha la midka ahba.
Sidoo kale waxa jira fahano kala duwan oo dadku ka aaminsan yihiin liibaanta nolosha taas oo keena in ay kale duwanaadaan habka loo baadigoobayo  Laakiin haddii ay khaldanto waddada loo marayo ran-reynta nolosha najiitadu waxa ay ku dameysaa in aad ku hungoobay.                                                                                             Farxada noloshu kama timaado dhameystiranka uu qofku helo wax kasta oo uu jecel yahay waayo noloshu marna ma dhameystiranto.                                                         Qofka hela liibaanta noloshu waa qof qiray in ay noloshiisu tahay diin , waxa uu ku qancan deeqda alle bixiyo ha yaraato ama ha badnaato e. waxaanu qalbigiisa ka buuxa digriga aale iyo xuskiisa oo marwalba uu kaalmeysto.          Sida laga soo wariyo dad badan oo taariikh yahan ah ayaa waxa ay sheegaan  in uu jiray nin caalim ah oo deganaa dalka ciraaq , ninkaasi waxa uu ku noolaa nolol adag wax kaleba iska daayee saddex wakhti waxa cunto u ahayd ((khubus )) qallalan oo markuu cuni kari waayo qalley awgeed uu biyo ku ridi jiray si ay u qoydo, haddaba ninka xaalkiisu sidaa yahay ayaa waxa uu yidhi      “ haddii sareedada iyo farxada aan haysto ay ogaan lahaayeen boqorada ugu awooda badan dunidu, waxay isku deyi lahaayeen xoog iyo awood in ay igaga qaataan”.  Runtii sida aad u eegtahay , meesha aad joogto ,iyo hantida aad haysato maahin mid jaan gooysa farxda & liibaanta nolosha.                                   Dadka qaarkood waxa ay aamin sanyihiin in liibaanta noloshu ka timaada debada qofka oo waxa jaangooya ay tahay waxyaabaha ku xeeran qofka.           Laakiin taas cakiskeeda liibaantu waa mid ka soo ilbaxda qalbiga qofka laakiin waa laga yaaba waxayaabaha ku xeeran qofka in ay saameyn ku yeeshaan.                 Waxa jira saddex lays moodsiiyo in ay liibaanta noloshu ay ku jiraan oo ah:

·        hantida        

·        quruxda

·        magaca iyo maamuuska

 haddaba baadi goobka aad ugu jirto liibaanta iyo farxada noloshu waa in uu noqdaa mid ku saleysan diinta islaamka oo uu alle inoogu sheegay in nolol iyo wanaaageeduba ay ku jirto kitaabka alle sidoo kale waxa uu alle swt xusay “ in qofkii ka jeesta xuskiisa iyo waanadiisa uu noloshiisu noqoneyso mid cidhiidh ah sida uu alle SWT ku xusay kitaabkiisa quraanka ah:

(  وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى  )

Dadku inta badan marka ay ka hadlayaan liibaanta waxa ay halbeeg uga dhigaan hantida iyo xoolaha badan.  hadaba cidkasta oo hanta leh ma faraxsan tahay mise ma helshay sareedada nolosha?                                                                                Bal u fiirso qisadan dhabta ah ee ka warmeysa baadi goobkii liibaanta nolosha.

Baadigoobkii liibaanta :

Kiristiina onaneys waa gabadh giriig ah waxa dhalay maal-qabeenkii weynaa (aw onaneys) . Kaas oo hantidiisu gaadhay malaayiin lacag ah, sidoo kale lahaa shirkado, diyaarado,maraakiib iyo jasiirado loo dalxiis tago.                                                                                                                                                        Hadadaba si lama filaan ah ayaa waxa dhintay aabaheed sidoo kalena hooyadeed muddo ka dibna waxa la shaaciyey in walaalkeed ay diyaarad la dhacday oo uu halkaas ku dhintay.                                                                         Kiristiina kaliyeed ayaa waxa ay noqotay dhaxal qaataha reerka oo hantiyey intaa xoolaha leeg,  akhriste ma garaneysaa hantida ay gabadhaasi kaligeed hantiday?     Waxay aabaheed ka dhaxalshay  5kun oo bilyan sidoo kalena shir kado diyaaradaha ah,maraakiib,iyo jasiirado lagu dalxiiso.                                                                                     Walaal gabadh haysata hantida intaa leeg iyo shirkadaas marka aynu saarno halbeega dadku wax ku qiyaasaan miyeyna noqoneyn gabadh ugu farxada badan caalamka? Imisa qof ayaa rajeyn lahaa in ay noqdaan gabadhan oo kale? Mise ma ogtahay haddii hantida gabdhan loo qaybin lahaa 100 qof  uu mid kaste oo boqolkaa ka mid ahi noqon lahaa dadka u hantida buuran uguna ladan ee dadka dhexdooda . bal maxaad u maleynaysaa  gabadh hantidaas kaligeed haysata ? su,aalshu waa gabdhaasi ma faraxsaneyd?                                                  Qaybtan iyo macluumaadkan dambe ayeynu ka helaynaa jawaabta saxda ah .

·        Hooyadeed waxay dhimatay nolol adag ka dib oo dhamaadkeedu ahaa furniin uu aabaheed furay

·        Walaalkeeda waxa uu ku dhintay shil ka soo gaadhay diyaarad uu ku dalxiis iyo ciyaar u qaatay

·        Aabaheedna waxay is khilaafeen xaaskiisii cusbaa oo la odhan jiray (jiiliin kanadi) oo ahayd xaaskii madaxweynihii hore ee mareykanka ee (john kenadi)  sababtuu u guursadeyna ahay si uu u noqdo qof aad u sii caan ah isagoo arooskaa ku bixiyey lacag aad u tiro badan haddaba xidhiidhkaas xaasnimo ma ahayn mid hagaagsan waayo way u wada noolaanyeen kolba sida ay iyadu jecelshahay tusaale : ma ogoleyn in ay sariir wada seexdaan iyada oo safarka kaliya ee ay baxaysana boqolaal kun oo lacag ahi ku bixi jireen ugu dameyntii iyaga oo is khilaafsan ayuu dhintay odaygii aabaha u ahaa.

Haddaba haddii aynu u soo noqono noloshii kiristiina  inii uu dhiman aabaheed waxa ay guursatay nin mareykan ah, muddo ayey wada noolaayeen  kadibna way iska furtay. Dhimashdii aabaheed ka dib waxay guursatay nin giriig ah isagan muddo bilo ah ayey wada noolaayeen kadibna  way iska furtay. Baadi goobkii ay ugu jirtay si ay u helsho sareedo nololeed awgeed ayaa waxa ay guursatay nin shuuci ah oo ruush ah. Dad badan iyo saxafiyiin ayaa su,aalo ka weydiiyey  sababta ay ninkan u guursatay waxayna ku jawaabtay waxaan  baadi goobayaa liibaan… Waxaan baadi goobayaa liibaa…Iyada iyo xaaskeeda cusub waxay u guureen dalka ruushka oo ay muddo ku wada noolaayeen wayna deganayeen labo qol oo aad u yar yar , maalin ay suuqa u baxday ayaa dad saxafiyiin gartay in ay gabadhani tahay kiristiina wayna soo daba raaceen ilaa ay ka argeen meelsha ay ku noolshahay kadib ayey su,aaleen side ayey sidani ku dhacday ? waxay ugu jawaabtay waan baadi goobayaa liibaan… waan baadi goobayaa liibaan.. muddo sanad ah markay wada noolaadeen ayaa ninkii ruushaka ah isagan ay iska furtay . dalka faransiiska ayey u soo guurtay waxayna guursatay nin  hanta leh oo faransiis ah haddaba iyada oo la joogo xafladii arooska ayaa rag saxafiyiin ahi weydiiyeeyn bal in ay tahay gabadh ugu hantida badan dunida wakhtigan la joogo ? waxay ku jawaabta haa waaan ahay gabadh ugu hanta badan lakiin ugu dhibta badan  !!!                                                                                                                         

Sidii caadad u ahay ninkii faransiiskan markay ka weyday farxadii  isagana way iska furtay intii noloshadeeda ka hadhsaneydana waxay nolosheedu ahayd mid cidhiidh ah oo ay ka weyday farxadii ay baadi goobka ugu jirtay .                                                                                                          muddo ka dibna meydkeedii ayaa laga helay xeebta dalka (arjatiin) ilaa haddana lama xaqiijinnayo in ay is dilshay iyo in si caadi ah u geeryootay waxaanu lagu aasay jasiirad ka mid jasiiradihii uu lahaa aabaheed ee ay ka dhaxashay.

                                                                                                                 

Waddooyinka loo maro ka xaqiijinta liibanta nolosha:

Ka xaqiijinta ama helida liibaantu noloshu waa ujoodooyinka ugu waaweyn ee binu aadamku ku hawlan yihiin inta ay noloshoodu socoto                              kaas oo baadigoobkeedana wakhti badan la galiyo sida aynu soo sheegnay.          Haddaba qodobadani waxay kaa caawin baadi goobka aad ku jirto:

ü Camal wanaagsan: 

 camalka wanaagsan waxa uusaldhig u yahay u shaqeysiga aakhiro oo ah hoyga dhabt a ee binu aadamku .                                                                                                          

ü Wanaaginta xidhiidhka alle :

Wanaagsinta xidhiidhka alle waa saldhiga uu ka duulo qofka muslimka ahi waayo waxkasta oo wanaagsan oo uu qabanayo waxa uu aamin sanyahay in uu alle swt ku garab taagan yahay oo marwalbana magantiisa yahay.        

ü Niyadaada wanaagi :

Waa muhiim qofka muslimka ahi in uu noqdo qof niyadiisu wanaagsan tahay oo qalbi xaadhan. Maxaa yeelay diinteena islaamkuin badan ayey ka dhigtaydhibaatooyinka ka ay leedahay aasid nimadu iyo xiqdiga kale dhex mara ummada . nabi muxamed NNKH   waxa uu yidhi” camalku waa niyada qofkalbana waxa uu leeyahay waxa uu niyeysto”                                                     

ü Dhisitaanka kalsoonida.

Kalsoonidu waxay nafta siisaa khibrad nololeed iyo awood aad ku qabato waxyaabaha wanaagsan.

ü Rumeynta qadarka:

Waxkasta oo dhacayaa waa qadar in kastoo ay sabab leeyihiin  waa laga yaabaa in aad marar ka qaar kood tiraahdo “waxay waxani u dhacayaam”               runtii waxkaste waxa ay u dhacayaan sida uu alle swt uu doono markaa waxba ka ku daalin in aad falanqayso waxa uu alle kuu qadaro.

ü Cafiska dadka :

Cafisku waa shay wanaagsan oo diinteenu ammaantay , waana sifo ay ku sifeysan yihiin dadka wanaagsan ee aragtida leh.

ü Hadalka wanaagsan:

Ma ogtahay akhriste in hadalka wanaagsan iyo waji fururtaanta aad walaalhaaga iyo ummda aad u muujisaa ay tahay sadaqad sida uu ka dhawaajiyey nabigeena muxamed NNKH .

ü Ka fogaan shaha wal-welka

Wal-welku waa dhibaatooyinka ugu badan ee soo foodsaara dhalinyarada iyo dadka kale wadaa ugu muhiimsan ee dawo ugu heli kartaana waa anniga oo badiya xuska alle swt  sida uu alle kitaabkiisa inoogu sheegay:                                (أَلَا بِذِكْرِ اللهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب) hooy, digiriga alle qalbiguu degiyaa .

ü Ma og tahayCuleys kasta fudeyd baa ka dameeya :

Runtii hadii aad ku jirto maalmo adag iyo wakhti culus

ü Camalka wanaagsan:

ü Talo saarashada alle & go,aan qaadasho

ü Sallaada

Marka laga yimaado salaadu in ay tahay waajib saran dhaman muslimiinta ayaa marka laga eego dhinaca kale sallaadu waxay leedahay faa,iidooyin badan oo diinteenu inoo sheegtay. Sallaadu waxay keentaa ildoogsiga nafta & liibaanta nolosha, waayo qofku isku mid maha marka uu dhandhamiyo macaanka cibaadada iyo camalka wanaagsan iyo marka uu qofku ka qatan yahay wanaagaa iyo raaxda qalbiga ee qofka muslinkii ku jiro, tusaale  waxa uu jidhkeenu soo daayaa dheecaano fara bada noo kale duwan waxa ka mid ah kuwo la yidhaahdo (moorfiniyaadtu-dimaaq)    

Dr maxamed cali daaar ayaa waxa uu sheegaa in aqoontan la ogaaday wixii ka dameeyay 1973 , ilaa haddana waxa la ogtahay 200 oo maado oo jidhku soo daayo oo ku saabsan arintan . 200 ee maado 40 ka mid ah ayaa  si rasmi ah loo ogtahay shaqooyinka ay qabtaan iyo saameynta ay leeyihiinba . dr maxamed waxa uu u daliilshanayaa dheecaanadan          moorfiniyaadtu-dimaaq  in alle swt jidhka binu aadamka ah ugu soo daayaa si dabiici ah wakhtiyada uu qofku dareemayo dhibta taas oo keenta in uu qofkii xoog u wada dareemi waayo dhibta haysata ,waxa kale oo dr maxamed sheegay in cibaadada iyo iimaanka sida sallaada iyo soonku ay si gaar ah u badiyaan  dheecaanadan moorfiniyaadtu-dimaaq ee jidhku soo daynayo  taas oo keenta in qofka muminka ahi uu uga adkaysi badan yahaydhibta iyo welwelkaba  qofka kale  ee aan iimaanka  ahayn.                                                                                                             

Gunaanad

Guntii iyo gabogabadii waxaan hadalka gun meel uga dhigayaa in noloshu tahay maalmo kooban , raaxaduna naftu waa u muhiim sidoo kale nolol fiican waxa gundhig u ah diinta islaamka fahankeeda sidaa  awgeeed nololi waa diin

Dhammaad